ظاهرا كتاب شهرت فراوان نيافته و اكنون فقط دو نسخهء خطى از آن به جاست ، كه ترجمهء قسمت جغرافيايى و نيز چاپ كامل متن بر بنياد آنها انجام شده 73 ولى ، بىگفت و گو ، در محيط ادبيات فارسى اثر بسيار داشته است زيرا به قرن چهاردهم / هشتم ه . حمد الله قزوينى 74 بسيار از آن نقل كرده و به قرن پانزدهم / نهم ه . حافظ ابرو فايدهء فراوان از آن برده است . 75 كتاب جغرافيايى احمد طوسى كه نمودار رشتهء ديگرى از جغرافيا به شمار است 76 و نخستين كتاب فارسى دربارهء جهانشناسى است 77 به دوران طغرل دوّم ( 1177 - 1194 / 573 - 590 ه . ) پيوسته است . اين كتاب تا حدّى اثر همدوران آن را به ياد مىآورد كه در مغرب پديد آمده و متعلق به غرناطى است ، ولى سنگينتر از آن است 78 و مطالب آن از غرناطى بيشتر است و عنوان عجايب المخلوقات دارد . تقسيم كتاب به ده فصل ( قانون و اركان ) 79 شباهت فوق العادهء آن را با كتاب زكريّاى قزوينى كه يك قرن بعد به وجود آمد 80 نمودار مىكند . تأليف كتاب چنان كه از تاريخ مذكور به وسيلهء مؤلّف معلوم مىشود حدود سال 1180 بوده است 81 و تاريخى كه حاجى خليفه ياد مىكند ، يعنى سال 1160 / 555 ه . ، خطاى محض است 82 كه به بعضى از مؤلّفات اروپايى نيز راه يافته است . دربارهء خود مؤلّف تقريبا چيزى نمىدانيم ، غالبا نام او را محمّد بن محمود بن احمد ياد مىكنند ، 83 ظاهرا اصل وى از همدان بوده ، زيرا دربارهء اين شهر بيشتر از طوس چيز نوشته است . 84 نشانهء ديگر آنكه از ابن فقيه بسيار نقل مىكند و مرجع وى متنى بوده كه با نسخهء مشهد مشابهت بسيار داشته است . 85 معلوم مىشود كه با رسالهء ابن فضلان آشنا بوده ولى نقل وى از آن بسيار آشفته است . 86 يادداشتهاى ابو دلف را نيز به دسترس داشته است . مانند غالب جغرافى شناسان متأخّر ، اطّلاعات مربوط به قرنهاى يازدهم و دوازدهم / پنجم و ششم ه . در مقايسه با دوران پيش كه منابع موثّقترى دربارهء آن وجود دارد بسيار آشفته است . 87 فراوانى نسخه‌هاى خطى اين كتاب در اروپا انظار را ، بخصوص در مورد تاريخ اقوام اروپاى شرقى ، متوجّه آن كرد . فون‌هامر خاورشناس ضمن كتاب خويش دربارهء « ريشهء روسيان » كه به سال 1825 منتشر شد قطعاتى از آن نقل كرد ، و براى نخستين بار اهميت كتاب را در اين زمينه روشن نمود . 88 ارزش اين قطعات يكنواخت نيست ولى در تحقيقات علمى نقشى داشته است ، زيرا در دوران فرن نسخه‌اى از كتاب طوسى در سن پطرزبورگ نبود و او بناچار در تحقيق خويش دربارهء ابن فضلان ، از منقولات هامر استفاده كرد 89 و سالها پس از آن دورن توانست در تحقيقات خود راجع به درياى قزوين و سواحل آن از معروفترين نسخهء موجود در اروپا يعنى نسخهء گوتا استفاده كند . 90 مؤسسهء مطالعات شرقى وابسته به فرهنگستان علوم شوروى دو نسخه از اين كتاب دارد كه هنوز كاملا دربارهء آن مطالعه نشده است . 91